NO ACTUAL SISTEMA ECONÓMICO, OS TRABALLADORES SON IRRELEVANTES
Entrevista ó sociólogo Richard Sennet, La Vanguardia, 20-12-06
-Que fai un sociólogo como vostede nun asunto como este?
- Hai décadas impúxenme a tarefa de analizar a situación dos obreiros neste mundo cambiante. Quixen entender as consecuencias humanas e culturais destas transformacións. E o principal cambio quizais sexa que o factor tempo, na relación entre empregados e empregadores, variou por completo. Xa non hai traballos para sempre.
- Cal é a súa conclusión?
- Pois que, no actual modelo económico, os traballadores son irrelevantes. Canto máis avanza a globalización, máis o son. A globalización minguou o efecto de recursos como a folga. Agora, cando un empresario ten problemas nun lugar, traslada a súa empresa a outra parte e asunto resolto.
- Asunto resolto?
- Verá, a globalización non é o único factor que conforma este estado de cousas. Hai outros. Por exemplo, a sobreabundancia de obreiros ou profesionais preparados, titulados universitarios, iso permite ós empregados elixir. Doulle outro: o progreso tecnolóxico, que permite adelgazar plantillas.
- Supoñamos que a empresa se vai a outra parte. Pero os obreiros quedan no seu sitio. Que pasa con eles?
- Aí está a cuestión. Moitas empresas se deslocalizan. Outras se adelgazan. En todo caso, o problema é global. Incluso nun país como Xapón, onde os empregos eran de por vida, este hábito saltou feito anacos nos últimos dez anos. Xa hai xaponeses que se plantean emigrar. Creo que a solución pasa por fórmulas que agora se están empezando a explorar. Traballos compartidos, por exemplo. Ou novas orientacións para os proxectos sindicais, que quizais deban facer menos énfase nas reivindicacións salariais e máis en cuestións sociais. Ou, tamén, con novas responsabilidades dos gobernos ante o mundo laboral.
- Que queda da democracia cando o groso dos cidadáns son irrelevantes?
- Queda menos. E iso é preocupante. Pero o que me preocupa en primeiro lugar é saber cómo se pode manexar esta situación de perda de valores que os traballadores antes sustanciaban no desempeño do seu emprego. Cando os traballos son inestables e a sensación de inseguridade é constante, convén encontrar métodos para devolver a autoestima ós traballadores. O orgullo profesional que puideran ter antes viuse moi afectado por esa sensación de inutilidade, de irrelevancia, que lles provoca o novo sistema. Antes preguntábaslle a un obreiro quén era e respondíache contándoche o que facía. Iso xa non funciona así. Ó privárselles do seu valor laboral se lles roubou a súa identidade. Están desconcertados.

O tren de Dieste.
Pan por pan mércores 20 decembro (Imaxe de Cranach, que serviría para unha portada de "Os vellos..." de Castelao)

Nas letras galegas non hai ningún relato sobre o mundo do tren tan emocionado como “O vello que quería ve-lo tren” de Rafael Dieste. Seguro que coñecen a historia: nun pobo da montaña un velliño comunica un día á familia a súa ilusión por ver o tren antes de morrer. Ós familiares parécelles unha tolería, pero o apoio do neto e do crego do lugar logran que o avó consiga o seu desexo. Aló van avó e neto, nun rexo carro de bois, ata o apeadeiro ferroviario. O tren chega como un lóstrego e só teñen tempo para ver nas fiestras do tren unha señoriña ben vestida e un neno de cidade.
O neno volve ledo, seguro do seu futuro: “Eu cando medre tamén hei de andar en tren”. En cambio, o avó volve en silencio, envolto nunha tenra tristura: sabe que xa nunca poderá coñecer os mundos que se adiviñan tralo fumegar da locomotora. Quen non sentiu algunha vez esa aceda melancolía?

Reflexionando sobre o mundo dos blogs

De cando en vez os que andamos neste mundiño dos blogs facemos reflexión propia sobre o sentido destes textos que aboian á Rede. Hai unhas semanas facíao Fíos invisibles e nestes días fíxoo Fragmentos de Galaxia. No meu caso tamén estou moi satisfeito do significado deste blog e do apoio que, na fórmula de debates constantes e de alto nivel, lle estades a dar moitos amigos e amigas. Tanto que máis dunha vez utilizo as vosas ideas ou suxestións para as miñas reflexións e para afondar en esculcas nas que eu mesmo ando. Douvos agora as grazas a todos, porque non podo facelo un por un (entre outras cousas, porque moitos interpelantes son anónimos ou usan algún nick). Como exemplo dese meu labor de aproveitamento e reciclaxe de ideas, creo que necesario cando se escribe moito como é o meu caso (un mínimo de dous artigos diarios), vai a propia Andoliña que publiquei hoxe en Galicia Hoxe. O tema xa foi tocado neste blog, pero o lector atento advertirá que incorporei ó remate unha achega que saiu dun comentario deste blog (creo que de Arume dos Piñeiros) que eu á súa vez ampliei logo no cabo do artigo con esa referencia a Cela, onde el mesmo utiliza a expresión que rexeitaba no Dicionario do español.
En fin, grazas a todos vós, copartícipes deste blog e tamén (en parte) dalgúns dos meus artigos.

Galego no dicionario español
Andoliña mércores 20 decembro
En 1959 a Real Academia Galega, presidida por Sebastián Martínez Risco, levou unha proposta diante da súa homóloga española solicitando que se suprimise do dicionario español a acepción da palabra gallego como "mozo de cuerda". Camilo José Cela, que xa era académico da RAE, apoiou a proposta e propuxo pola súa banda que se substituíse a acepción de gallego como dialecto por gallego como lingua. As propostas foron aceptadas, pero Cela só tivo na RAE o apoio de Fernández Flórez (había máis galegos naquela casa). Logo o padronés escribiulle a Celso Emilio e a Del Riego protestando porque en Vieiros de México se informaba do cambio da Academia sen facer mención ó seu papel decisivo, do que estaba tan orgulloso: a carta está no volume Retorno a Iria Flavia, publicado nestes días.
Un amable lector do meu blog infórmame de que na edición de 1989 do Diccionario manual e ilustrado de la lengua española figuraba aínda (quizais por erro) a acepción de "mozo de cuerda", retirada noutras posteriores. Pero si figura como sexta acepción no Diccionario del español actual de Manuel Seco. Paradoxos da historia: nesta entrada Seco pon como exemplo unha cita de Viaje al Pirineo, de Cela.

P.S.: No Dicionario de Seco-Olimpia Andrés e Gabino Ramos, figura:
gallego. 6. (reg. col.) Mozo de cuerda/ Cela Pirineo 132. Por aquí llaman murcianos a los peones de la construcción, en el mismo sentido tralaticio que el que usan los sevillanos al llamar gallego al mozo de cordel o montañés al tabernero.

Sandiás

Esta fermosa e fría imaxe da Torre de Sandiás mandounola dende ese concello Xavier, do Centro de Cultura Popular da Limia.

Galería Marisa Marimón (Ourense)

E esta é a magnífica "Collage", tal é o seu título, coa cal a galerista Marisa Marimón se lembra dos seus amigos/as (enviada por correo electrónico, non consta o artista ou artistas que asinan tan orixinal traballo).

Dende Catalunya

Esta chegou polo correo normal dende Catalunya, do amigo Joaquim Ventura e a súa compañeira Conchi. Está redactada en tres idiomas (castelán, galego e catalán); en catalán di así:

Amb el nostre desig d' unes bones festes
i un 2007 profitós i en pau

Fundación Otero Pedrayo
Esta é a tarxeta de nadal que manda Víctor Freixanes, en nome da Fundación Otero Pedrayo de Trasalba, con ese debuxo e a letra minuciosa, redondiña e barroca de don Ramón Otero Pedrayo.

Tarxetas de Bo Nadal e Aninovo
Colgarei aquí algunhas das tarxetas de nadal máis fermosas ou interesantes que me están chegando: xa inicie a serie coa magnífica viñeta de Xaquín Marín.
Esta, dunha beleza tan contida como exótica, é a que envía Francisco González Bouzán, director do Centro Cultural Simeón de Ourense, e reproduce unha obra dun artista do Iraq, Thurata Baqsami.

O tren que me leva…
Pan por Pan martes 19 decembro

Así cantaba o inesquecible Andrés Dobarro: “O tren que me leva, / pola beira do Miño…”. E non foi o único que cantou o tren. O ferrocarril foi presenza constante na música, nas artes plásticas, na literatura e no cine dos nosos tempos modernos. Acabou por converterse na máxima icona da modernidade. Por iso foi moi oportuna a decisión de dedicar un libro ó tren e ás letras, como o que coordinou Maribel Outeiriño, que presentamos onte no Liceo: “Ourense, 31 marzo 1881, 18:00 h.”.
Autores como Curros Enríquez, Vicente Risco, Florentino Cuevillas, Eduardo Blanco Amor, Julio Camba, Rafael Dieste, Wenceslao Fernández Flórez, Antón Tovar, Luis Lamas (Carlos Casares), entre outros, fixeron literatura cos camiños de ferro. Para uns foi símbolo de aventura, para outros de amor familiar, outros vírono con humor e simpatía. Con emoción en todos os casos.
(P.S.: eu encargueime da selección de textos e o libro, moi ben editado, vai acompañado con abundantes fotografías da colección de miniaturas Fernández Pacheco que se exhibe de xeito permanente na Deputación de Ourense).

Imaxes (1947)
Celso Emilio Ferreiro nun seu autorretrato (realizado en 1938).
Retrato de Aquilino Iglesia Alvariño.
Castelao e Rodolfo Prada nun acto en Buenos Aires.

1947: Parladoiro, de Otero Pedrayo
Cen anos de Historia Cultural

Unha das novas culturais do ano foi a aparición no xornal compostelán La Noche (nacido un ano antes) da popular sección Parladoiro, de Ramón Otero Pedrayo, polo que supón a recuperación regular do novelista ourensán como columnista en galego na posguerra: antes desa data só publicara algún artigo en galego de xeito esporádico (por exemplo, en Sonata Gallega de Pontevedra). Os artigos de Otero Pedrayo en La Noche están aínda pendentes de reedición en libro: Carlos Baliñas ten apuntado que tal recuperación estaba prevista para o tomo I das Obras Selectas de Galaxia, que nunca chegou a saír (publicáronse os tomos II e III cunha escolma de ensaios e a novela Os camiños da vida).
Tamén foi 1947 o ano dalgúns libros de interese. Sobre todo, Cómaros verdes, de Aquilino Iglesia Alvariño, un poeta con obra destacada xa nos anos 30 (Señardá; Corazón ao vento), que marca con este novo título a reaparición da literatura en lingua galega na Galicia interior da posguerra. Libro de madureza, Cómaros verdes (Vilagarcía, Editorial Celta) recolle todos os rexistros líricos do autor, dende versos dun coidado clasicismo formal, ata outros de ritmos populares e hilozoístas, xunto con versos que dialogan co neotrobadorismo ou que fan da paisaxe e da natureza o centro de atención lírica. Pero tamén das Baladas, cantigas e donaires, que Celso Emilio Ferreiro publica en Céltiga (Pontevedra) ou de Terra liñar, de Ánxel Sevillano, con ilustracións de Laxeiro, o terceiro libro deste autor tras a súa estrea poética en 1935 e O amor, o mar, o vento e outros gozos, editado este en plena Guerra Civil (1938). Outros volumes desa hora foron Debezos, do poeta emigrado a Arxentina Avelino Díaz, que ese mesmo ano publica tamén o poemario en castelán Flor de retama; os versos do libro Soaces dun abade, do crego copleiro Mariano Piñeiro Groba (editado en Ponteareas); Nuevos estudos crítico-históricos sobre Galicia (Madrid, CSIC-I.Padre Sarmiento), do P. Atanasio López Ordóñez, e o álbum Pontevedra é boa vila, con debuxos do artista Agustín Portela Paz e textos de escritores galegos.
En París aparecía o xornal ‘Galiza’, Órgano do Bloque Repubricán Nazonal Galego, publicado polos exiliados en Francia, con moita información sobre a represión en Galicia, que contou con colaboradores como Castelao, Enrique Líster, Johán J. Pla, Ramiro López, César Alvajar, Antonio Núñez ou Ramón Cabanillas, ademais de reproducir textos de Curros.
E en Londres iniciábanse as emisións en galego do programa ‘Galicia desde Londres’, que coordinaban dende a Galicia interior Fernández del Riego e Alexandre Reimúndez: os textos daquel programa, que lanzou ás ondas a BBC londiniense entre 1947 e 1956, están recollidos nun libro preparado por Antonio Raúl de Toro Santos, con debuxos de Conde Corbal (Ed. Tambre, 1994). Tamén en Cuba empezaba outro programa radical conducido por galegos, ‘Páginas de España’, a cargo de Ángel Lázaro e Manuel Villares Vázquez. O profesor exiliado Manuel García Gerpe, que fora alcalde de Ordes de izquierda Republicana, publicaba o libro ‘Alambradas’, con portada de Luís Seoane, narrando a súa experiencia nos campos de concentración franceses.
Na Galicia interior a antiga Federación de Guerrilleiros de Galicia e León, conducida por socialistas, anarquistas e comunistas, transformábase en 1947 no Exército Guerilleiro de Galicia. Dende América vén a Galicia Rodolfo Prada, home de confianza de Castelao, para entrevistarse con Ramón Piñeiro e cos dirixentes do Partido Galeguista no interior e aclarar algúns malentendidos políticos entre ámbolos dous sectores do galeguismo.
(O artigo completo, aquí)

"Gallego" na Real Academia Española
PAN POR PAN domingo 17 decembro

No ano 1959 a Real Academia Galega, presidida entón por Sebastián Martínez Risco, levou unha proposta diante da Real Academia Española solicitando que se suprimise do dicionario español a acepción da palabra “gallego” como “mozo de cuerda”. Camilo José Cela, que xa era académico da RAE, apoiou a proposta e ademais propuxo pola súa banda que se sustituíse a acepción de “gallego” como dialecto por “gallego” como lingua. As propostas foron aceptadas, pero Cela só tivo na RAE o apoio de Wenceslao Fernández Flórez (había máis galegos na institución). Cela escribiulle despois a Celso Emilio e a Fernández del Riego protestando porque en “Vieiros” de México se informaba do cambio da Academia sen facer mención do seu papel decisivo ó respecto, do que estaba moi orgulloso: a carta está editada no libro de artigos de Cela “Retorno a Iria Flavia”, publicado nestes días.

P.S.: a reseña sobre ese cambio saiu no número 1 de Vieiros, asinada por F.D.G. (Florencio Delgado Gurriarán).
(Ilustra esta nota un debuxo de Antón Patiño, sacado da revista Luzes de Galiza, n.2, 1986).

“El poeta muerto” (Máis sobre Cela. E sobre Celso Emilio Ferreiro)

Hai moitos artigos de interese no libro de Cela que vos comentei, Retorno a Iria Flavia (Ed. Alvarellos), que se presentará o mércores en Santiago, na Fundación Caixa Galicia (por alí estarán tamén Olivia Rodríguez, Marina Castaño, Xosé C. Caneiro e o editor Henrique Alvarellos). Hai, por exemplo, un valioso artigo sobre o barallete de Ben-Cho-Shey (con varias palabras novas que aporta Cela); un percorrido pola literatura galega a través da Saudade; varios artigos fermosos sobre Fisterra e a Costa da Morte, e moitos outros sobre escritores galegos. Entre eles, unha nota necrolóxica, días despois de morrer o de Celanova, sobre Celso Emilio Ferreiro, da que vou publicar un anaquiño:

La suya fue una voz singular y solitaria, que hacía la poesía y la guerra por su cuenta, que llamó siempre a las cosas por sus nombres y que jamás cedió ante nada ni ante nadie. La suya fue la más potente voz poética gallega de un tiempo en que la lengua y el hombre gallegos y su misma esencia vivían de precario y acosados por la incomprensión y su hermana pobre y hambrienta, la conveniencia administrativa. Celso Emilio Ferreiro soñó la Galicia que será algún día y lo hizo en un claro y sonoro gallego que casi nunca es y que se entronca con la lengua y la intención de Curros Enríquez (y saltando por encima del dulce y fecundo dolor de Rosalía de Castro). Con él, nuestra poesía suple al paisaje por el corazón y al bucolismo por el sentido de esa identidad que se nos venía resistiendo a todos. Celso Emilio es la piedra miliaria que señala la mayoría de edad de la poesía gallega que, con él, trueca el folclore y el sentimiento por la ideación y el ensueño intelectual y político. El poeta se nos murió hace muy breves días y, sin embargo, el síntoma de su voz ha sido ya advertido por los observadores”.

(Este artigo publicouse en 1977, tres días despois de morrer Celso Emilio, e está tamén no libro “El juego de los tres madroños”, Destino, 1983. Deixaime dedicarlle este post a Ramón Nicolás, gran coñecedor e recolector de textos celsoemilianos).

Para todos e todas
(aproveitando o xenio dese gran artista que é Xaquín Marín)

Da crise do libro e da lectura: literatura para diabéticos? (Bieito Iglesias)

Bieito Iglesias ve “amnésico e infantil” o lector deste século (a nova en Galicia Hoxe)
Escritores galegos, lusos e latinoamericanos divídense ante o futuro do libro en papel e confían nas esperanzas de novos soportes como o electrónico

O escritor galego Bieito Iglesias A incerteza que provoca xa non só o cambio de século senón as novas tecnoloxías, sitúan o libro ante un futuro incerto. Unha crise que está, en gran parte, en mans dos lectores que poden dar pulo ou acabar co sector editorial. Por iso, os escritores convidados onte ao debate "O perfil do lector do século XXI" dividíronse entre os defensores da permanencia do libro en papel e os que confían no libro electrónico.
O debate, que se insire dentro do I Encontro Internacional de Escritores "De pedra e de palabra" en Compostela, estivo moderado polo xornalista galego Xesús Fraga, e tivo como principal protagonista o escritor ourensán Bieito Iglesias que describiu -cunha boa dose de retranca- o lector do século XXI como "anticanónico, interactivo, diverso, espacial , amnésico, velocista e infantil", cualificativos para o que considerou un "proceso inexorable". Ao ver do narrador, "o mercado non pode tolerar que haxa libros nos andeis das librerías durante anos". A isto engádese que o lector "non tolera a xerarquía" e por extensión, tampouco unha "concepción elitista da literatura".
Porén, o que máis lle preocupa ao escritor desta situación é que "o lector ten pouca memoria, está máis interesado pola imaxe e a sensación, e prefire a literatura breve pola rapidez do seu ritmo de vida". Unha situación que forma parte da "idade dos Titáns e da era da técnica" que caracteriza este século. Neste sentido, criticou os nichos de mercado que levarán a que un día haxa "literatura para diabéticos".

Antón Tovar en Alacante
(Andoliña sábado 16 decembro)

Estiven nestes días en Alacante, falando de Antón Tovar. O responsable do convite foi o escritor e amigo Xavier Carro, profesor de galego na Universidade desa cidade, que organizou para os seus alumnos e alumnas un miniciclo de charlas sobre o poeta ourensán: Alonso Montero abriuno hai quince días e a min tocoume pechalo. Os alumnos e alumnas amosáronse moi interesados por afondar nas claves do ateísmo do autor de Cadáveres adiados e na expresión desa angustia que o acompañou dende os anos de mocidade e noviciado nos Xesuítas de Salamanca. A min deixoume abraiado o nivel deses mozos da Comunidade Valenciana que, con só tres meses de clase, son capaces xa de manter na nosa lingua un debate de alto nivel arredor da poesía do Tovar, que eles coñecían previamente a través do seu profesor. Sen dúbida, se o chegase a saber, o Antón estaría agradecido de comprobar como a forza da súa voz lírica chega ata o Mediterráneo.
E tamén puiden constatar que á Universidade de Alicante chegan, sen faltar un só día (pero cun pequeno retraso), todos os exemplares deste GALICIA HOXE que tes, lector, entre as mans. Que serve ademais para as prácticas de redacción destes aplicados alumnos.

Retorno a Iria Flavia (Camilo José Cela)

Carlos Casares tiña intención de facer, con tempo e vagar, un libro sobre as relacións galegas de Camilo José Cela: díxomo varias veces e tamén a outras persoas. Non puido Carlos escribir ese libro, de seguro polémico e de moito interese, que alguén terá que facer algún día. Mentres tanto e como introdución ó tema, vai saír estes días á rúa un volume titulado “Retorno a Iria Flavia. Obra dispersa y olvidada, 1940-2001” (Editorial Alvarellos), preparado e introducido pola profesora Olivia Rodríguez, que recolleu case 50 artigos de temática galega de Cela, incluídas varias cartas a Otero, Risco e Celso Emilio. Tócanse personaxes e temas moi diversos: de Rosalía a Torrente Ballester, pasando por Noriega Varela, Celso Emilio Ferreiro, o barallete, a Casa da Troya, Valle-Inclán, Isaac Díaz Pardo e un precioso artigo, en ABC, dedicado a “el penúltimo bardo”: Manuel Luís Acuña.

Pura e Dora Vázquez

O 25 de xuño do ano 2005 as irmás Pura e Dora Vázquez recibiron unha homenaxe en Ourense, no Parque do Barbaña e no Concello: daquela ninguén sabía que un ano despois teríamos que lamentar a morte de Pura. Chégame agora, nun coidado tomo, o número que a revista “Escrita Contemporánea”, da Asociación de Escritores en Lingua Galega (AELG), lle dedicou con ese motivo: contén as intervencións daquela xornada a cargo de Cesáreo Sánchez Iglesias, Xerardo Méndez, María Xosé Queixán e a miña “laudatio” das escritoras (“Pura e Dora, poesía e sororidade”). Tamén unha ampla escolma, preparada por Xerardo Méndez, de 40 poemas das dúas irmás. E varias fotos daquela celebración. En conxunto, unha belida e merecida homenaxe e unha publicación que debera chegar, iso agardamos, a todas as bibliotecas, colexios e institutos do noso país.

O SENTIDO DE HUMOR DE RISCO

A Editorial Galaxia vén de publicar un fermoso volume que recolle toda a “Obra Gráfica” de Vicente Risco, inédita na súa maior parte, aínda que o seu fillo Antón publicara xa nun seu libro varios destes debuxos. O libro está introducido por Carlos Bernárdez, cun epílogo de David Cortón, e estruturado en nove apartados temáticos ben definidos; ademais recupera como apéndice o “Preludio a toda estética futura” aparecido en “La Centuria” de Ourense no ano 1917.
Son debuxos dun home que evidencia o seu amor ás artes, ás veces dende o inxenuísmo, ou dende o costumismo, pero sempre con achegas interesantes. Nestes debuxos está todo o mundo do escritor: a atracción polo Oriente e polo mundo medieval (como oposición á civilización materialista e racionalista), a súa interese polas vangardas europeas (con copias de artistas cubistas, expresionistas ou surrealistas) e o retrato da Galicia etnográfica, de fondas raíces rurais, ademais do poder dos mitos e dos símbolos (“A maxia e a relixión. O alén”, “A escritura como símbolo”). E tamén un poderoso sentido do humor, un risquián aceno lúdico da vida: velaí o seu lobishome en caricatura, as súas simpáticas máscaras do antroido ou os seus demiños “chistosos”.

(P.S.: cando iniciei o meu Pan por Pan en La Región, hai cinco anos, o primeiro mes apareceu ilustrado cos debuxos de Vicentre Risco, daquela os que publicara o seu fillo Antón).

ANTÓN TOVAR NA UNIVERSIDADE DE ALICANTE

A Universidade de Alicante organizou un pequeno ciclo dedicado á poesía do poeta ourensán Antón Tovar. A iniciativa, que contou co apoio da Xunta de Galicia, partiu do escritor Xavier Carro, profesor na citada Universidade, que conta cun importante grupo de alumnos e alumnas da materia de Literatura Galega e que decidiu dedicar as actividades do ano 2006 ó autor de “Arredores” e “Non”.
O ciclo comezou o pasado 30 de novembro cunha conferencia do profesor Xesús Alonso Montero arredor do tema “Antón Tovar na poesía de posguerra”, quen fixo unha demorada e rigorosa análise da personalidade do escritor ourensán, indicando que se trata dun dos máis relevantes exemplos da poesía comprometida do seu tempo en toda España, como poeta comunista e poeta ateo que reflexiona dende o espazo lírico sobre a súa máis fonda realidade persoal e colectiva.
O miniciclo rematará o próximo xoves 14 de decembro cunha nova conferencia, agora a cargo de Marcos Valcárcel, editor para o PEN Club Galego da Obra Completa en galego do autor de “Calados esconxuros”, co tema “Contextos literarios e culturais que marcaron a obra poética de Antón Tovar”.