ENTRE HORTAS E PORTAS, de Xosé Manuel González
23. Saír de Lugo.
Para o Marcel Swann,
estes retallos case puramente imaxinados.
(Foto: http://static1.bareka.com/photos/medium/475768/barcelona-catalunya.jpg)

Rúa de Ramón Montenegro, 1963
“E agora... volver marchar. Madrid, a casa, naciches alí, dinme. Nacer, nacín. Pero a casa era Sevilla, o balcón; o Teatro San Fernando e a academia de dona Adelita; copla, baile, actuar para os convidados. Que duro foi vir para esta cidade pequena e escura, onda esta xente seria, que non bailaba nin cantaba pola rúa aínda que falando parecía que cantasen. Tanta calma, aquel silencio esmorecido...”.

“É aparencia, agora seino. A vida, en Lugo, reside portas adentro. Non xaora no colexio, esa cadea igual ca onda as monxas de Sevilla. A merenda cas das amigas, recurtando mariquitas e lendo as historias da Celia. A función de Entroido, para cantar “El relicario”; ao final, en Lugo tamén cantan, ¿esquecerame en Madrid o “Ondiñas veñen”?. Foise facendo, pouco a pouco, fogar sen te dar conta. Os meus bichiños, ese acougo esmeralda no paseo, acocorarse na babuña e o poema; o domingo polifónico, estancia por estancia, hora tras hora, nun vagar e devalar que sacia o degoro. Cinco anos”.

“Volverei para o baile do Círculo? Queixaranse os veciños cando o papá poña o tocadiscos? Poderemos ter o Bobi? Viranme visitar Carmiña e Manolita? Onde se ven os mozos en Madrid? O colexio, unha prisión, coma o resto deles. Haberá Clube Fluvial, e praia, concerto da Banda, filloas...? Alá vas, Paloma”.

1965. A Piringalla.
- Seica marchas para Barcelona.
- Marcho. Quen cho contou?
- Meu pai, que llo dixo o teu botando a partida. Pero e logo?, tiña idea de que che estaba indo ben no taller.
- Mal non me vai, se lle chamas iso a ir tirando. “Tirando”, é o que di todo o mundo ao preguntarlle como anda. En Lugo non che hai vida, Paquiño. Teño vinte e catro anos; botei de pinche no taller dos quince aos dezaoito, antes non me deixaron meter debaixo dun coche. Xuntei catro pesetas para levar á mili, volvín hai ano e pico e non se dá feito un can. Aí vos queda todo, eu voume.
- Home, aquí ben se pode un ir valendo. A min, xa sabes, acábanme de coller na Abella, ao final hanme facer fixo e...
- E nada. A ti córreche présa casar, a Maruxa apúrate e non dás cavilado. O ano que vén vas para a mili; seguro que che gardan o choio, porque teu pai traballa alí, é home serio e con que ti non saias moi revirado compénsalles. Igual aínda che amañan para ires a Parga, despois quedar no cuartel de Garabolos e traballarlles algo. Co tempo, si, fante fixo, casas coa Maruxa; colles un piso no Agro do Rolo, nesas casas que non se para coa humidade. Tes fillos, quérelos estudar, aínda buscas outro choio para completar ingreso; cando toque, axudar na aldea, a matanza, sachar as patacas... Gañar dous pesos, traballo, traballo e traballo. Que, tamén, é o que se pode facer nesta puta aldea, quitado ir á taberna e encherte despois das oito.
- Quero mellor quedar na terra, Fermín, antes que ter todos os teatros, cafetarías e as luces de Barcelona. E que vas facer alí, traballar de mecánico?
-Acabouse a graxa de coche. Meu curmán Perico, xa sabes, que se fora hai catro anos, encontroume un choio a carretar gando para os matadoiros; aínda hei vir con frecuencia buscar becerros, non me has perder de vista tan fácil. A terra tamén che me tira a min, non digo que non. Pero toda terra é dos homes...

Barrio da Ponte, 1968
É verán, Pepiña Mourelle baixa das Arieiras. Súa nai, Josefa Mourelle, faleceu en xaneiro e todos os meses lle levou flores. Só a ela tiña na vida, gardou a touca sen lavar; pola noite búscalle o arrecendo e aínda muda o leito cada semana.

Coñece porén que a saudade rebordou calquera límite razoable. Conservará o loito adentro, retornará lembranza dolorosa en termo cada vez máis dilatado. Pero cómpre mirar pola vida. Trinta e dous fará en setembro, solteira e xa sen traza para deixar de selo. Nunca xurdiu afección intensa -fóra da nai- e unha filla de solteira con vida retirada, sen facenda nin aspecto que chame alá moito a atención, non chegou a provocar grande cobiza.

Atrás queda o empalme de Portomarín, ascende agora cara a Pontegaos. É unha boa costureira, traballo non falta nin faltaría. Seu pai, sabe quen é, ben lle axudaba de querer subir para Lugo, instalarse e realizar para as señoras encargantes o requirido labor de agulla; axudaba, que llo notou na cara polo funeral e na romaría pasada. Antes morta. En vida da nai puxo el vinte quilómetros no medio que semellaban cen; en mil e sen estrada os volverá agora ela.

Pepa Mourelle marcha para Londres desque pase o San Froilán. Fíxoo antes unha amiga da nenez, para o caso a única; no hotel onde se emprega a outra lavará pratos quen renuncia a ser modista. Adeus, vista dos meus ollos; váleme, San Lázaro. Será unha emigrante igual có tío Antonio, quen sabe onde ha de andar, se vive, na Arxentina. Ela seguro que retorna, de visita, con que a vida se endereite, canda un home se cadra e algún neno. Procurará a quen a trouxo ao mundo sen querer e, daquela, falaralle: aquí me ten, señor cura; non lle debo nada.

1969. Sanfiz.
Faltan sete días para a excursión e non che dan pasado. Saír de Lugo, por fin. Non á aldea, ou a Sarria onde viven os tíos. Non á praia de Miño. Nin sequera ir á Coruña, pasear polos Cantóns ou de comercios se fai tan prometedor; vaiche boa, nin comparanza: ao estranxeiro, vas ir ao estranxeiro por primeira vez na vida.

Polo que din algúns maiores, estranxeiro será, pero paréceo a medias. Din que os portugueses falan galego cerrado e supós que debe ser certo, xa que se os policías son “guardinhas” e o que repiten sempre “mais lá”, moito para galego non lle falta. Pero ides en autobús, durmides fóra unha noite, pasades unha fronteira.

Falan os maiores de comprar café, eles saberán por que, e gardalo non sei onde. Todo se lles vai en latricar do café, o máis la e os guardiñas. Ti recordas libros e lecturas; trescentos mil habitantes, segunda cidade de Portugal, soa a cousa grande, nunca tal viches. E como será, o Porto?

Rúa do Doutor Castro, 1970.
Non o creo, non o podo crer. El, precisamente? O preferido das mozas, o máis popular no colexio. Se hai un mes, domingo á mañá, aínda estaba mazando no Pipper’s; iso vendo eu, que desde aquela non volvín.

Eu sei que tal cousa existe polos libros; ou sexa, nunca vin que existise. Tamén hai películas, se poñen Molokai córreche algo por dentro; pero isto non é cine. Aí o vén: - Fiúza!

- Ola. Como che vai?
- Ben ves. Pero é certo?
- O tema da semana, seica. É certo e ben certo.
- Pero, ¿como... como?
- Voume facer Marista. Igual ca, hai dous anos, quería ser médico. Remato o COU e marcho para León.. Tan simple coma iso.
- Ou sexa, os dous hermanos que viñeron a semana pasada... convencéronte.
- Convenceron, si, pero con eles dous seguro que non chegaba. Non, Tomás, a mim chamoume Xesús...

1973. Avenida da Coruña.
“María:
Escríboche nun vagar entre cavilación e cavilación. Tan rápido foi o curso, logo a selectividade, case nin tempo houbo para decatarme do que vai pasar en outubro. É setembro e cáelle a unha todo enriba.

Voume da casa! A ilusión é moi grande, pero eis tamén a evidencia: mamá non vai estar, papá non me resolverá as dúbidas de química. Hai que se render a ela: en Santiago, nin Mirador Rosalía nin terrazas do Centro; nada de quedar en Radio Meilán. Estudar, disque, arreo; xa me vou preparando, logo do visto o curso pasado.

Medicina... Cando llo dixen ao papá, abriu ollos coma mazás. “Vas facer unha carreira de homes?”. Pobre papá: véndose aquí tan poucas, aínda non debeu asimilar que lles permitan ás mulleres facérense médicas; e aínda se fose puericultora, pero... cirurxiá!!?? Para abrir enfermos, cortar e andar co sangue? Esqueceu que, cando nena, nunca unha ferida me sacaba de ir xogar, viñan el ou ela a correr detrás miña coa mercromina e o esparadrapo. En fin, ver unha filla súa co título (iso espero) será de certo a mellor cura de espanto; ademais, quiteille unha preocupación: a farmacia, definitivamente, será para o meu irmán.

Ben, Compostela. Poderei estar máis, e máis a gusto, co Fernando, el vai facer Económicas; e iso que na residencia onde me meten, “Cristo Rey”, seica é obrigado entrar ás nove en punto da noite. Contigo tamén, xa non só na praia e en agosto. Imaxinas? Vernos todas as tardes, ou de cada dúas. Cultivar a miúdo esa novidade con gusto especial, falar galego, sen temor a que apareza a nai medoñenta de que a filla se lle volva unha pailana. Pobre mamá, aínda non me fun e xa murmurando dela. Déixote, volvo aos meus planos. Bicos e apertas mil.
Charo”.

Burozos, 1975.
Orde para que a recruta Enrique Sangiao García, nado en Lugo, provincia de Lugo, o 18 de setembro do 1955, se persoe o día doce do próximo mes de xaneiro, e ano de 1976, a fin de integrarse na expedición na que será conducido ao Campamento de Instrución de Recrutas de Alcalá de Henares, onde realizará o seu período inicial de adestramento militar.

- Ala, fodeuse, a cortar o pelo. A ver se, polo menos, quito o carné de primeira.

Risco, Piñeiro, Casares

Andoliña sábado 15 dec.

(Caricatura de Vicente Risco, por Álvaro Cebreiro)

Resultou ben interesante o Simposio Internacional Carlos Casares, celebrado en Auria polas tres universidades galegas. Remata hoxe. Afondouse no seu xornalismo, na orixe das novelas Xoguetes, Ilustrísima ou Deus sentado nun sillón azul e nas referencias europeas da súa literatura. É de subliñar Tempos de Compostela, a conferencia que impartiu Arcadio López Casanova co seu estilo elegante, mesurado, impecable: por sorte está gravada. López Casanova evocou os días comúns en que os dous descubrían o país na súa estadía universitaria (1961 a 1964) con anotacións valiosas sobre sucesos como as Festas Minervais ou o primeiro Día das Letras Galegas de 1963. Na charla do poeta aludiu a Vicente Risco, xerando unha pequena polémica. Deu conta do desgusto de Casares cando saíu o libro de Ramón Lugrís e encontrouse coa imaxe que de Risco había nos reducidos ambientes galeguistas, incluído Ramón Piñeiro. Casares só quería defender o seu mestre e amigo dos faladoiros ourensáns. Pero mestre en valores e en ideas estéticas, non nas políticas.
O galeguismo de Casares tivo outras fontes arredadas de Risco. Pero, ademais, o autor de Ilustrísima rendíalle culto á amizade, moi por riba desas diferenzas.

Sábado 15 decembro, 13 h., dende o Liceo: proposta dun novo roteiro Carlos Casares, conducido por Marcos Valcárcel.

Festival de Cine: debate en Telemiño

P A T É T I C O
Acabo de ver o programa: concelleira e responsable de cultura do BNG fronte ó exconcelleiro de cultura do PP, o actor Abelardo Gabriel e Precedo, do Cine Clube. No medio, a xornalista Sonia Torre.
(Non sei que me pasa, pero cando fala toda esta xente, síntome máis próximo ao Pepe Arauxo que a eles...)
Estareime facendo do PP? Como pode haber tanta incompetencia?

Esta é unha mensaxe dun amigo despois de ver o programa desta noite en Telemiño. Tiven outras dúas mensaxes moi semellantes: non foi ocasional, pois. Eu mesmo, que non o puiden ver todo, sentín máis ou menos o que aquí está expresado. Imos apañados...

UN ESCAPARATE CHEO DE LIBROS

Andoliña venres 14 decembro

Corría o ano 1967. Xavier Carro e Carlos Casares ían cara a Facultade, cando ían a clases, e cruzando a Rúa do Villar compostelá pasaban por diante da Libraría Porto. Carlos Casares queda apampado diante do escaparate, supomos que ben fachendoso: está todo el cheo de libros galegos, presididos por unha bandeira galega, en concreto do seu primeiro libro de relatos, esa marabilla que se chama “Vento Ferido”.
Contou a anécdota onte Xavier Carro no I Simposio sobre Carlos Casares e contou tamén o ambiente do faladoiro daqueles mozos que sempre estaban a falar de libros, ademais do seu compromiso político: fixos eran Casares e Carro, e Luís Mariño e Fernández Ferreiro (“Pepiño de Ramuín”). Ás veces andaban por alí tamén os artistas Xulio Maside e Ventura Cores e o profesor Benito Varela Jácome. Os do PCE facían faladoiro aparte, detrás deles.
Todo ese mundo está no substrato de “Xoguetes pra un tempo prohibido” e do mesmo fixo o profesor Carro, que tamén formou parte del, unha magnífica análise. E dos libros que lían: ademais dos sempre citados (Kafka, Proust, etc.), autores dende o Juan Goytisolo de “Señas de identidad” ata “La edad prohibida” de Torcuato Luca de Tena.

Avance de contidos

Estes días, co Simposio Carlos Casares e outras cousas, non creo que poida escribir moito. Só dicirvos, a todos/as, que na primeira sesión, de mañá, xa se contaron moitas cousas de interese. Sobre todo na intervención de Xavier Carro que conviviu con el na etapa que Casares retrata en "Xoguetes pra un tempo prohibido" e que mesmo lle pasou moitos dos libros que puideron influír nel naquel momento.
Tomei bastantes notas: en canto teña un pouco de tempo, seguro que esas notas acaban por aquí.
Por exemplo, só como avance: entre os libros que lían os mozos da NNG, ademais dos que se citan sempre (Joyce, Proust, Kafka, Faulkner, etc.), había outros que puideron deixar unha forte pegada no Casares dos "Xoguetes". Por exemplo, "Señas de identidad", de Juan Goytisolo (na primeira edición mexicana). E "Tiempo de silencio", de Martín Santos. E "Encerrados con un sólo juguete", de Juan Marsé. E mesmo un de Torcuato de Lena, "La edad prohibida": obsérvese que palabras como XOGUETES e PROHIBIDO estaban xa nesas referencias.

HOMENAXE Ó EXILIO MEXICANO
Andoliña venres 13 decembro

O cineasta Carlos Velo, o pintor Arturo Souto, o poeta vadeorrés Florencio Delgado Gurriarán, o mestre Luís Soto, compañeiro de Castelao, todos eles impulsores da revista “Vieiros”, unha das xoias da historia da prensa galega. Quedan aínda descendentes de todos eles e de moitos máis centos de galegos que se refuxiaron no exilio mexicano. O México de Lázaro Cárdenas recibiunos cos brazos abertos: dende os que desembarcaron no buque Sinaia ata todos os que alí se achegaron despois. Aló proseguiron co seu labor republicano e galeguista. Aló saiu o “Caniconeiro da loita galega” de 1943. E “Loita”, revista galeguista da comisión galega do PC de Hespaña. E a antoloxía “Poesía de Galicia”, de Alejandro Finisterre (1969)-
Toda unha aristocracia intelectual que enriqueceu a cultura mexicana con acenos galegos: lembremos tamén ó poeta Lorenzo Varela, acollido na casa de Octavio Paz; ó arquitecto José Caridad Mateo, Serafín Ferro, Marcial Fernández, Roxelio R. de Bretaña, ó médico Francisco Comesaña, etc. Ata a morte de Franco, México mantivo o apoio ó goberno republicano no exilio. A Xunta, con Pérez Touriño á fronte, homenaxea agora esa xeración: con toda xustiza.

en poleiro alleo

(Imaxe: "Laura", de Giorgione, 1506)

"Unha torpe política cultural" (A. Conde en ECG 12 dec.)

"Agradecemento e adulación" (X.M. Sarille en ECG 12 dec.)

Fotos e espíritos.

Pan por Pan mércores 12 decembro. Foto enviada por Monxardín.

Falei o domingo aquí da fascinación que produce a morte: dos anuncios sensuais dunha funeraria italiana ou das campañas en Centroamérica con simulacros de mulleres asasinadas. Quizais sempre existiu esta fascinación. Velaí as fotos dos defuntos para lembrar a un ser querido, tan abundantes en Galicia mesmo con fotógrafos ambulantes que ían polos pobos. Ou as chamadas “spirit phtohraphy” nas que din que saen os nosos antepasados ó carón dos vivos. No blog dime un colega que no París de mediados do XIX a xente pagaba para visitar a morgue, onde se exhibían os cadáveres dos suicidas ou dos que sufrían morte violenta (contouno Dickens nun texto). Logo viñeron as fotografías forenses: o libro de Eugenia Parry, “Crime Album Stories!, dos arquivos policiais franceses de finais do XIX. E agora a serie C.S.I.: o mundo xira e xira. Cantas cousas volven!

Carlos Casares, a estudo

Andoliña mércores 12 decembro

Arquitectura en toda España

O colega e amigo Carlos Varela pásanos referencia desta web sobre Arquitectura Española: ARCHXX-SUDOE.ES.

Contén unhas fichas valiosas, con foto, sobre edificios de valía arquitectónica, catalogados polas diferentes provincias do Estado: en Ourense, 12 de diferentes épocas. (Na foto a casa de Vázquez Gulías, en Praza Maior, 4).

Entrevista
Na web do Consello da Cultura Galega, Manuel Gago colgou unha entrevista en MP3 comigo (uns 12 minutos) sobre a ponencia que presentei onte.
Presentárona así:

Marcos Valcárcel: “O galeguismo foi moi crítico coa prensa do país”
11 de Decembro de 2007
O historiador e profesor Marcos Valcárcel repasou onte no Consello da Cultura Galega a relación entre a prensa e o galeguismo no marco das xornadas Medios de Comunicación e Identidade. Para Valcárcel, o galeguismo foi “moi crítico” cos medios de comunicación nas primeiras décadas do século XX: “Antón Vilar Ponte falaba de que en Galicia, no xornalismo, hai unha selección ao revés. Ascenden o que non valen”. Valcárcel sinala que o galeguismo achegoulle á comunicación en Galicia unha nova modernidade e destaca as coincidencias entre as denuncias sobre o xornalismo galego nos anos 20 ou 30 coa situación actual da comunicación en Galicia: “moitos dos artigos que levo lido son actuais mesmo nas condicións máis degradantes do que é o oficio de xornalista”. Nesta entrevista, o intelectual ourensán tamén repasa os cambios que estamos a vivir na cultura e na comunicación en Galicia coa chegada de Internet e dos blogs. Escoita a entrevista completa con Marcos Valcárcel.
As xornadas "Medios de comunicación e identidade" no web do Consello da Cultura Galega; As Uvas na Solaina, blog de Marcos Valcárcel.

Prensa e nacionalismo (Coloquio en Compostela, Consello da Cultura Galega)

Algunhas referencias na prensa:
"A lingua na encrucillada" (Galicia Hoxe e ECG)
Tamén hai unha columna en El País sobre a xornada de onte.

Do que puiden asistir, toda a mañá e media tarde, destacaría as intervencións dos ponentes cataláns e valencianos, por ofrecer algúns datos orixinais, e a do vasco, J. Larrañaga, por saber facer unha lectura en positivo da realidade nada doada do número de eusquera-falantes e o seu papel na prensa e en Internet (toda a prensa vasca está monopolizada, agás os medios en eusquera, por dous grupos de comunicación: Vocento e Grupo do Norte). Cos mesmos datos, un galego estaría laiándose e fustrigándose en clave victimista, como indiquei eu mesmo no coloquio.
Os cataláns comentaron a experiencia de "El Periódico de Cataluña" que edita dous diarios, idénticos, un en catalán e outro en castelán, cunha audiencia arredor dos trescentos mil exemplares, distribuídos en 45-55% cada edición. Víctor Freixanes cuestionou a identificación mecánica entre emprego da lingua galega e nacionalismo (é nacionalista a Radio e TVG, preguntábase?).
Houbo polémica tamén co profesor andaluz, que reivindicou Andalucía como nacionalidade histórica (Vilhar Trilho interveu no debate en contra desta tese) e sobre a relación entre as linguas e a territorialidade: dende o público, Camilo Nogueira defendeu con contundencia que (á marxe do fenómeno Internet), ambas cousas non podían separarse nunca. Unha lingua só pode ir adiante cun territorio de referencia e Estado propio ou cunha institución política que fixe o seu estatus (exemplo de Suíza).
Do resto, unha intervención desaforada e fóra de tono (nas formas) de Xosé Luís Barreiro Rivas, nunha liña totalmente liberal respecto dos medios, contestada polos valencianos e cataláns que reivindicaban a necesidade dun Consello Audiovisual, como o aprobado en Cataluña, e dun control e regulación das TVS privadas, que están a facer, díxose alí, "prevaricación" e poderían ser pechadas por non cumprir cos seus cometidos fundacionais.

Estatuaria urbana (4)

Nova entrega, toda ela con fotos de Trebi.

A horrorosa pontiña da que xa falamos.

A peza dun escultor portugués ("Vixiante d0 Camiño" ou algo semellante) que estaba no inicio da Ponte Vella e con bo tino se levou para outro lugar alí perto do Pavillón.

Unha imaxe de Concepción Arenal no seu actual emprazamento, ó carón do Palacio de Xustiza.
Un grupo escultórico relixioso diante do Colexio dos Salesianos.
Unha bola do mundo (supoño?), que tamén é fonte, diante do Pavillón de Deportes.
O coloso do escultor limiao Carrera, instalado na entrada da Ponte do Milenio, na etapa do alcalde Cabezas (houbo que traer nun trailer a peza dende Xinzo, estivemos nesa inauguración).

en poleiro alleo

Kaitep e Hetepheres, en lembranza (Afonso Vázquez-Monxardín, GH 11 dec.)

Sobre información e violencia contra as mulleres:

Se cadra é bo un apagón informativo (Monxardín, La Región 11 dec.)

O vento que axita a cebada
Andoliña martes 11 decembro

Vin nestes días O vento que axita a cebada (2006), unha das últimas películas de Ken Loach. Narra as orixes da independencia irlandesa e as loitas fratricidas que acompañaron aquel parto, tema tratado tamén en Michael Collins, de Neil Jordan. Os militantes máis radicais non aceptaron a partición dos condados do norte (o Ulster) nin o pacto cos terratenentes do país. No Reino Unido, os medios conservadores tachárona como película pro IRA, pois o centro desta é o papel desta organización naquela loita. Tampouco é a primeira película sobre o IRA: lembren O delator, de J. Ford, 1935.
Vista dende aquí, con todo, é inevitable pensar en Euscadi e nas posibles semellanzas: a estratexia de guerrilla dos voluntarios irlandeses, o apoio do clero ó nacionalismo etc. Aquilo foi en 1920 e xa choveu, moito cambiou o mundo e a contorna internacional. Pero, sería imaxinable unha Euscadi Sur, sen a parte francesa, a padecer unha guerra fratricida entre vascos, digamos vascos do PNV contra vascos de ETA? A organización terrorista xa ten atentado contra cargos peneuvistas: posibilidade nada inverosímil, pois. Agardemos que na Europa do século XXI tal horror non sexa posible.

BLANCO AMOR E A MEMORIA DA CIDADE (e 2)

Continuación do artigo do 3-XII. La Región. Imaxe: El Orense Perdurable, Conde Corbal.

A mesma realidade urbana que vimos en A esmorga aparece reflectida en La catedral y el niño, Os Biosbardos ou Xente ao lonxe. Ás veces a definición dos espazos urbanos sérvelle ó autor para marcar o perfil dunha cidade que gardaba aínda fortes xerarquías no seu plano físico, como manifestacións dun clasismo que viña de moi vello; así no inicio do conto A arrasadeira, cando nos lembra que os mozos do pobo non entraban no paseo do medio, porque “era o do señorío”.
Véxase o papel simbólico da igrexa de Santa Eufemia no conto Primeira Comunión ou o retrato dun día de Corpus en Auria arredor da Praza Maior, a rúa da Paz, a Praza da Verdura e a Fonte Nova, rúa de Alba, a Travesía, Progreso, para rematar nos espazos sagrados das igrexas de Santa María Madre, a Trinidade e Santa Eufemia ou no cemiterio de San Francisco (O estreno). Tamén son identificables os lugares da liberdade e da transgresión, recunchos que escapaban o peso abafante das xerarquías dominantes na cidade; velaí no remate do conto O estreno o papel do Campo dos Remedios, territorio da ilusión do rapaz namorado, ou a fuga dos mozos de A arrasadeira polas terras de Oira, Peliquín, Cudeiro, realidade transustanciada desde o mundo onírico do protagonista.
O mesmo simbolismo encerra o Campo dos Remedios como lugar de concentración das organizacións agrarias e sindicatos obreiros no remate de Xente ao lonxe. As mobilizacións obreiras permitían vivir a ilusión, sequera por un día, da posesión real da cidade polos obreiros e campesiños, cando as clases fidalgas e o Bispo marchaban para os seus aposentos extraurbanos, á espera de que pasase a marea popular. No resto dos días os obreiros retirábanse “pra os arrabaldos de casas de pallabarros onde vivían os máis dos traballadores”. Entre os territorios propios figuran tamén a Escola Laica e as asembleas obreiras en casas particulares (a Casa del Pueblo non se inauguraría ata maio de 1929).
Téñase en conta, ademais, que EBA escribe sobre o pasado, mesmo un pasado arredado, pero sen esquecer nunca un presente que en paralelo empezaba a debuxar posibilidades reais de democracia e liberdade. Como sinalan Mª Victoria Moreno e Xesús Rábade, os sucesos de Oseira, contados en 1973, facían relembrar necesariamente as loitas labregas aínda recentes en Castrelo de Miño e, aínda de forma máis evidente, a apoteose obreira de Xente ao lonxe ten moito que ver tamén coas loitas obreiras e a organización sindical galegas de fin do franquismo e particularmente co pulo das grandes folgas obreiras en Vigo e Ferrol no ano 1972, moi pouco antes da publicación da novela.
Moitos outros espazos simbólicos aparecen nos contos e novelas de EBA: O Posío, a Praza de Abastos, a Praza do Trigo, o río Barbaña, o camiño de Seixalbo e as proximidades do Cumial, etc.. Realmente ningún lugar significativo da cidade daquela época está ausente do microcosmos blancoamoriano. Existe outro Ourense desde que Eduardo Blanco Amor pisou as pedras de Auria e, sobre todo, desde que, moitas décadas despois, desde América, recreou na súa memoria un espazo literario novo, que xa é tan ou máis auténtico que o Ourense histórico daqueles días.

"Urbano Lugrís: viaxe ao corazón do océano"
Antón Patiño. Ediciós do Castro. Arte, 2007.

"O presente libro vai abranguer a figura de Urbano Lugrís na súa dimensión conxunta, vida e lenda, a creación artística e a súa produción literaria. Relatos breves e poemas que xiran sempre de xeito hipnótico (e mesmo obsesivo) arredor do mundo mariño e toda a súa iconografía. Ese foi o Norte magnético do compás que guiou sempre a Urbano Lugrís. Mesturando o espazo físico e mítico na alianza da imaxinación creadora." (Fragmento do prólogo)
(Segue en Comentarios)

Estatuaria urbana (3)

Que está a suceder? Perderon o gusto os ourensáns das últimas xeracións? Ou só as súas autoridades, e logo calamos todos? Porque é evidente que noutros tempos as estatuas urbanas tiñan outra presenza, outra dignidade, outra calidade artística.

Non quero caer no de "calquera tempo pasado...". Pero compárense as instaladas en tempos recentes (máis abaixo) con calquera das colocadas no século XIX ou inicios do XX: o Padre Feijóo (1887), Concepción Arenal (1898), grupo de Lamas Carvajal (1949, o busto é de 1907), etc. A comparación é contundente a favor das estatuas históricas. (Na imaxe, a estatua de Concepción Arenal no seu primitivo emprazamento, na actual praza do Bispo Cesáreo, de onde foi sacada con nocturnidade e alevosía e a protesta pública de intelectuais como Otero Pedrayo).

Estatuaria urbana (2)

Máis imaxes da estatuaria ourensá, varias delas enviadas por Trebi. Clicando nelas, pódense ver ampliadas, as que paguen a pena (que non son todas, nin moito menos).

Entre elas, dúas históricas, os monumentos a Valentín Lamas Carvajal, no Posío, e o busto de Prado Lameiro, agora moi perto da outra (sobre as estatuas ourensás ata 1993: Mª das Mercedes Gallego Esperanza, Evocaciones en piedra y bronce. Escultura pública en Ourense, Deputación Provincial Ourense).

Das recentes, van nesta entrega O Carrabouxo, de César Lombera; A Castañeira, do Parque de San Lázaro (creo que de Xosé Cid); A muller deitada da Alameda (Borrajo?, foto Juan, http://www.galicias.com/); e unha foto mellor do Castelao de Buciños.

Morte e fascinación.

Pan por Pan domingo 9 decembro 2007

Son os grandes temas de sempre, os que entretecen a historia da cultura universal: o amor, a morte, o paso do tempo, a vinganza e as paixóns, o sagrado, etc. De todos eles, sorprende a fascinación pola morte: o oculto, o ignorado, o inaprensible. Ninguén volveu para contárnolo. Por iso Cees Nooteboom publica “Tumbas”, libro sobre a última morada de 80 poetas e pensadores do mundo. Por iso en Guatemala e no Salvador causa estragos unha campaña publicitaria para vender zapatos que exhibe mulleres que simulan ser cadáveres na morgue ou suicidas (cunha tarxetiña colgada do zapato). Xa houbo protestas que acusan a estes anuncios de incitar ó feminicidio, tema grave naquelas latitudes. E unha empresa funeraria italiana (Cofani Funebri: busquen en Internet) publica calendarios de cadaleitos con mozas en poses sensuais. A morte: medo e fascinación.

CEN ANOS DE HISTORIA CULTURAL

1988: O ESPLENDOR DA NOVELA

O artigo completo

Algúns títulos máis completan a relación do ano 1987. Na narrativa, as novelas Saraverde, de Xesús Rábade Paredes, e O sorriso de Gardel, de Isaac Otero, e a última novela de Ricardo Carballo Calero, Scórpio. A reedición do volume de José Ogea, El mundo rural (Biblioteca Gallega) e o valioso ensaio de Xosé Chao Rego, Para comprendemos Galicia, ademais do estudo da profesora Nicole Dulin Bondue, El granito y las luces (Xerais), sobre a pegada da cultura francesa na Xeración Nós. (...)

Os anos 80 foron decisivos na narrativa galega. Abríronse campos ata entón case inéditos: a novela policial, a novela de aventuras, a de ciencia-ficción, a novela histórica da guerra civil etc. E publicáronse cando menos dúas ou tres novelas por ano de relevancia destacada, consolidándose unha xeración con nomes como Alfredo Conde, Víctor Freixanes, Carlos Casares, Méndez Ferrín, Xavier Alcalá e un longo etcétera de nomes máis novos que viñan detrás.

O tema da guerra civil estivo presente en 1988 (tamén o ano anterior, como vimos, con Casares): nesta ocasión con Vísperas de claudia, de Manuel Guede Oliva, o relato do fascismo auriense, e O bosque das antas, de Francisco Xosé Fernández Naval, cun espazo xeográfico semellante (Ourense, Velle, o protagonismo do río Miño), a novela que gañou o Xerais daquel ano, resolto en Baiona. Da mesma andaina son a novela intimista de Marina Mayoral, Unha árbore, un adeus; unha procura na ciencia-ficción de Xesús González Gómez, Ucronía; a novela de viaxes e aventuras de Martínez Oca, As florestas do Mañuema; e os relatos de e os relatos de Camilo Franco, na súa estrea literaria, A lúa no cénit e outros textos. E unha das ambiciosas novelas do ciclo de Víctor Freixanes, O enxoval da noiva, trasladada ata a Italia do Renacemento, á Roma de Alexandre VI e o papa Borgia, cando as vodas da súa filla Lucrecia. , trasladada ata a Italia do Renacemento, á Roma de Alexandre VI e o papa Borgia, cando as vodas da súa filla Lucrecia. A narrativa do 88 achegounos Catro novelas sentimentais, de Ramiro Fonte; Meta-relatos, de Claudio Rodríguez Fer; O camiño de Middelharnis, de Xosé Cid Cabido; O misterio do barco perdido, novela policial de Carlos Reigosa; As cereixas, de Riveiro Loureiro, e Turbo, de Miguel Suárez Abel. Na narrativa xuvenil tiñan especial éxito, Anagnórise (Galaxia), de María Victoria Moreno, que arrasou nos institutos; Investigación 091, sobre o mundo do contrabando, de Pepe Carballude; Moncho e Driar, en clave de ciencia-ficción, de María García Yáñez; De cando o Suso foi carteiro, de Neira Vilas; Lembranza nova de vellos mesteres, de Paco Martín; Chuchamel, de Concha Blanco, e O gato metido nun saco, de Alberto Avendaño.

Estatuaria urbana de Ourense (I)

Xulguen vostedes mesmos:

Castelao, de Buciños (foto Pili Prol).

A leiteira, de Ramón Conde (foto Nacho Rego).

A muller coa bola do mundo, na rotonda de Pardo Bazán, dun discípulo de Buciños (?), foto Trebolle.

O Otero Pedrayo, de Buciños, na praza do Correxedor.

Ladislao Reverter e Colemán, Los chicos del rallye (descoñezo o autor..., case mellor así).

O Fauno e a Serea (1995), no Parque Barbaña, as dúas de Acisclo Manzano (da web artebronce.com).

Outra visión

Outra visión dun acto comentado abondo estes días, nesta casa:
"A homenaxe a Blanco Amor" (Monxardín, La Región 8.12.07)

López-Casanova. Jane Birkin.

Os dous teñen admiradores, de seguro, nesta casa. O poeta Arcadio López Casanova, catedrático na Universidade de Valencia, estará o próximo xoves 13 (19,30 h. no Liceo), en Ourense, falando de "Tempo de procura (Casares en Compostela)", dentro do Coloquio Carlos Casares.

"Biblos recompila 40 anos de poesía de López Casanova" (J. Floriani, GH. 8.12.07)

"Jane Birkin e as pantasmas" (J.M.Giráldez, GH 8.12.07)

Zapatero, un tipo con sorte
Andoliña 8.12.07

(Imaxe: de novo de V. Brauner, artista surrealista que estou a descubrir nestes días)

Aínda non lin o libro sobre Zapatero de Suso de Toro, Madeira de Zapatero, que en galego publicou Xerais: cando o faga xa lles darei o meu parecer. Pero do libro xa andan moitas opinións circulando por aí. Din os que xa o leron que nel non hai ningunha crítica ó presidente, agás as distancias evidentes de Maragall, molesto porque Zapatero pactase con Mas o Estatut deixando en segundo plano o socialismo federalista dos socialistas cataláns.
Contan tamén que o libro, feito con entrevistas de persoas próximas ó presidente de goberno, dá en xeral a visión dun tipo con sorte, ó que todo lle saíu ben na vida: un neno que sempre aprobaba os exames, que nunca levou unha labazada dos pais, a súa nai tiña por el un amor intenso, etc. Ou sexa, un individuo do máis normal.
Pero algo máis debe ter para chegar onde chegou, digo eu: a dirixir o socialismo e logo o goberno do Estado. Din tamén que posúe unha grande intuición política, certa astucia que explica que lle saían ben as cousas: algúns mesmo falan da súa baraka (benzón ou boa sorte). Tampouco é un intelectual, nin moito menos, engaden outros. Pero, nos nosos tempos, non creo que iso sexa preciso para dirixir un goberno.

ENTRE HORTAS E PORTAS, de Xosé Manuel González
22. No poleiro.
Non é La Salle, pero algo haberá do seu gusto.
Para o Leituga-1 vai, logo.

O domingo había tres cousas fixas: baño, misa, cine. Podíase incluír sábado á tarde, cambiar a orde dos factores e quedar só a integral, demorada ablución, inamovible na mañá festiva. Como e cando for, a certa hora e con Ovidio pola man, paseo deica a sala correspondente, entrada, manís e para a bancada.

Non sempre fora nin sería de tal modo. Á mamá tamén lle gustaba a moderna arte; e como a tarde libre da escola era a do xoves, e ofrecían varios exhibidores nese día a Sesión Familiar, ía con ela a Silla, tránsito da popular General á privilexiada, case plutocrática Butaca. Pola Ronda, estreita beira da esquerda, á expectativa de auga sucia cando o rombar dun automóbil se escoitaba e alí estaba a poza, por onda o Bar Viveiro achegabámonos ao Kursal. Unha vez fomos ver certa película que lle debeu parecer suxestiva polo título; non esperaba ela, seguramente, que cousa tan negra e escura -en algo máis ca cromatismo- se chamase “O manancial da doncela”. Tal rótulo ficou na miña lembranza, co impacto de moitas imaxes e o paliativo final; habían servir, máis adiante, como ponte a Ingmar Bergman.

En Silla presenciaría, de moi mozo, unha representación dramática de “Nai Coraxe e mailos seus fillos” no Gran Teatro. Entre o escaso público, na fila de diante había un descoñecido señor, galegofalante e con algunha barba; quedou igualmente na memoria ata que anos máis tarde o souben nomear, Manuel María. Xa polo 71, en Compostela, viría “Macbeth” ou “Esplendor na herba”. Pero dos doce anos -ou por aí- aos dezasete, a visión da pantalla foi principalmente sen confort e desde o alto.

Era tempo de moito compartir en espazo público e espectáculos; frecuente a bancada, en cinema normalmente de madeira e sempre o acceso máis barato. General, xa foi dito, de seu nome ordinario, a retranca enfatizábaa ata Butaca Corrida ou “de Estudiante”; certa batalladora solidariedade grupal -ou mecanismo compensatorio-, convertíaa en Poleiro. O lugar, sen dúbida, máis barulleiro e ocorrente; sen dúbida así mesmo, a falta de respaldo e apoiabrazos, a carencia de mulido para as cachas, algo terían que ver na algazara.

Pido desculpa, xa que entramos en materia pouco delicada. Na porta, a sala de cinema era lugar parsimonioso onde alguén, con librea ou uniforme, recollía as entradas; apagada a luz, aquel poleiro abolía cerimonias e declaraba entroido. Entre a anécdota máis estentórea figura cousa non vivida, oída, nun local de Ourense: “Acomodador! Aquí cáganse!”. “Deixa que se caguen!”. “Pero cáganse na nai que te pariu!”. En Lugo, o acomodador procuraba con lanterna os perturbadores (en Silla adoitaban queixarse) e case sempre había algún expulsado; pero o efecto disuasorio non chegaba, máis gorentoso era o delito cá película. Filme de romanos, batalla concluída, visión panorámica dun campo cheo de mortos; subitaneamente, voz xuvenil, descrida, barrial: “Mañá hai carne fresca na praza!”. Un “Cyrano de Bergerac” de serie B (por poñerlle letra), encontro nocturno entre cabaleiro e dama moi escotada; benévolo consello, con entoación certamente pousona: “Coidado, a ver se lle vas estoupar unha teta...”. Se a produción resultaba tediosa de máis -aínda que non-, o auditorio da parte alta -e os de abaixo que disimulaban- parecía agardar con impaciencia un clásico, a ventosidade anal, xulgando pola inmediatez no improperio de variada alusión porcina ou estabulante; e total, podíalle suceder a calquera...

Sen dúbida, o encontro máis ou menos romántico tiña e encontraba sitio sen buscar protagonismo; que sei eu se o bico en celuloide -que marcaba pateadura, ganido, asubío- daría lugar a encontro paralelo ou non era daquela o momento preciso. Seis eran, seis, os cines de Lugo; ben cercanos, conferindo ambiente.

Na rúa do Progreso, o España; seica nel pasaba moitas tardes Ánxel Fole, que lle traballaba alí o irmán. Dun lado, dando ás Norias, o vestíbulo aberto con carteis, imaxes e entrada para Butaca, a cuberto de sol e auga; do outro, contra os Almacéns Amaro, a taquilla de General -afora- e porta cara arriba. O España debeu acadar, nalgún tempo, algunha das superproducións, que ben me lembro de facer cola para “El Cid”; alí se viron “Os paxaros” de Hitchcock, “Morreron coas botas postas”, igual así mesmo un divertidísimo encontro de indios borrachos, mineiros sedentos, cabalaría e misioneiras, con protagonismo de dous grandes.

A cen metros, na rúa de Xoán Montes, o Central Cinema. Un comercio de electrodomésticos, pantallas no escaparate, permiten arestora prolongar o hábito de quen tantas veces, gardando quenda no lateral Canellón dos Carteiros, mirou alí fotogramas. Eran profusos no ben cumprido pórtico ao abeiro da inclemencia. A memoría non se decide, aquí, a concretar imaxe quizá de melodramas (Hudson, Day...), heist ou peplum nun se cadra máis incerto.

Moitos elixían película mirando os carteis. Se non chamaba a do España nin a do Central, deica o Gran Teatro non habería un cuarto de quilómetro.

Foi o teatro que Lugo tivo. Para a anual e esporádica xira de compañía madrileña, despois para a dramaturxia do país: o transporte de persoas e efectos cruzaba a Porta da Estación e xa se metía na praciña valada. Mitin político tamén, festival ou evento extraordinario. Por aquela táboa pasou, pasamos, profesionais e afeccionados, propio e visitante. Vexo o encerado que a cotío un operario especializado cubría con nome famoso; no magma persoal aparenta deliñarse en gran formato “Ben Hur”, pequeno e doutras veces Kirk Douglas, Gina Lollobrigida... Esmendrellouse un co Louis de Funes, viu o que marchou co vento en sesión estival e partida. Era un edificio de Alfredo Vila, excelente acústica e forma exterior imitando vella radio. Alguén demandou, non hai quince anos, o terreo para construír. Houbo cartas, manifesto, opinión contraria de voces ben autorizadas; Moncho Borrajo faría alegación in situ e sesión propia, canto de cisne. Presidía a Provincia Francisco Cacharro Pardo, e decretou que o teatro era construción horrible, carente de mérito artístico; aínda, hai unha década, pasaban tales cousas. Sen el quedamos, quedou o recinto amurallado.

No anterior daquela, se letras do encerado e fotos non convencían, extramuros e preto ficaba o mencionado Kursal, a súa gran pantalla, outro amplo vestíbulo e dúas entradas. Sobrio e duradoiro, durante anos acolleu un cine clube.

A ruta das catro salas debuxaría pentágono irregular sobre un mapa daquel centro urbano que reunía a aparente vida social; na Praza Maior, entre o bazar 0’95 e os Franciscanos, tiña carteleira o outro par de exhibidores. “Botón de ancla”, “O día máis longo”, suxerían que a mil metros andando había tamén espectáculo.

Rúa de García Abad; camiño da Milagrosa, entre a estrada da Coruña e mailas Casas Baratas. No Victoria pagábase menos, proxectaban a miúdo cousa popular de, por exemplo, non sei que gremio mexicano; branco e negro estrito, cuate e manito, charros ou modernos. Era o local máis pequeno e explicitamente humilde. Entre as dúas décadas, un cambio cultural ostentosamente emerxido no 68 renovoulle cara, tapizaría e programación: o cine de Arte e Ensaio trouxo ao Victoria unha viaxe alucinante coa sexosimbólica Raquel Welch, psicodelia e “Yellow submarine”. Buscando perfil, cobrando carácter fronte ao Paz.

Estaba ao lado e pertencía ao grupo Fraga; este en Vigo e Botas en Ferrolterra semellaban o máis consistente na industria de difusión cinematográfica galega. En Lugo, o Cine Paz tiña a mellor maquinaria; unha especie de auréola vermella realzando, entre apagar de luces e empezar de NO-DO, o entramado que bordeaba a pantalla; había butacas boas e cobraba máis có resto. Lugar distinguido, o máis prestixioso. Agás improbable lapso de memoria, fora o escollido para amosarlle á sociedade que Franco era aquel home; e amosara a tensión de Gregory Peck con Anthony Quinn camiño de Navarone.

Inicial e sucesivamente, desapareceron o cine con nome de país e o de sintaxe anglosaxona; cadanseu bloque de vivendas foi remendo estraño onde estiveran España e Central Cinema. Foise Victoria, ao lado Paz e a memoria de dous conceptos que o franquismo puxera en secuencia transcendente. Sobrou para algúns un Gran Teatro. Non hai tanto, acabaron borrando a outra sala, con modificado nome teutón. Seis eran, seis, os cines de Lugo. Houbo outros, hoxe ningún fica en todo o casco urbano.

Probablemente, unha maioría dos agora vivos nin coñeceu poleiro nin bancada. A cinematografía compartida, en lúdica asemblea, vólvese fenómeno crecentemente ocasional. Lóxica, talvez; e algo frío, coma ela.

Clotilde Iglesias lembra a Blanco Amor (Ourense, 4 decembro 2007)
Dedico este texto, que me pasou Monxardín, a Déborah Campos e a Ana Miranda.

Señoras e señores; dignísimas autoridades, mestres e alumnos do Instituto Eduardo Blanco Amor e dos outros da cidade, amigos e amigas todos.
Agradezo a deferencia que me fai o Pen Clube de Galicia a través de Don Luís González Tosar, que coñece a miña amizade co noso ben querido Eduardo Blanco Amor, e confía en min a responsabilidade de falar neste acto en lembranza do pasamento –xa van 28 anos- de Eduardo Blanco Amor.

Voulles falar sobre todo aos mozos e mozas que non tiveron a sorte, por cuestións xeracionais e cronolóxicas, de telo como conferenciante, como mestre o simplemente como conversador de extrarodinario voo.
Era eu moi cativa -12 ou 13 anos tiña daquela- cando lle preguntei a meu pai ¿Qué é un autodidata? E constestoume: Pois un autodidacta é aquel no que os seus coñecemento foron feitos sen axuda de ninguén. ¿Sabes quen é autodidacta? , Pois EBA.

Coñecíanse de moito tempo atrás, dende que Eduardo estivo na Arxentina na década do 30, cando era Vicecónsul Xeral de España, na Segunda República. Foi logo colaborador do diario La Nación de Buenos Aires, era máis que notable orador, dotado dunha fina ironía, cun extraordinario sentido do humor que en calquera reunión social acaparaba a atención de todos os presentes, era en definitiva, unha persoa dunha cultura e coñecementos extraordinarios.

Levábase moi ben coa miña nai, pois dicía que ela era a muller indicada para un artista como meu pai, que foi o actor máis importante na emigracion e era coñecido como “Tacholas” e que fixo estrea mundial en Bos Aires, xa que foi elixido polo autor, o esgrevio Castelao, para facer os papeis de A morte e Ramonciño na súa obra “Os vellos non deben de namorarse”.

Desde moi peqeuna lembro a Eduardo connosco, pois houbo datas en que fixemos os veraneos xuntos nas praias de Piriápolis, no Uruguai. De alí gardo unha foto moi graciosa, pois no intre de quitala, fíxenlle pi-pi na perna dereita e ambas expresións –a sua e a miña- ficaron para sempre na foto. Eu daquela tiña ano e medio… Logo cos anos, xocosamente mo botou en cara...

Cando un é mozo -e nisto é no quero facer fincapé nas miñas palabras- deixa pasar diante un intres dos que logo te arrepintes; pois as xentes maiores sobre todo os profesores, sempre teñen cousas para ensinarvos, non por seren máis ca os mozos senón simplemente, por teren máis anos vividos.
Isto pasou, certamente, coa miña xeración na Arxentina. Alí tiñamos nomes tan esgrevios ao noso lado que non lles dabamos a importancia que tiñan e logo, cos anos, cando xa non os tiñamos preto de nós, sentiamos saudades deles e daqueles días. Algún deses nomes, como o que hoxe nos convoca, son para vós, nomes de rúas ou institutos, ou lecturas obrigatorias na escola…

Pero daquela, na miña mocidade porteña, eran algo máis. Como Eduardo Blanco Amor, do que eramos discípulos das súas clases de lingua e literatura galegas… lembro o primeiro ano das clases –debía ser 1960- en que nos deu para traballar o libro “Merlín e familia” de Alvaro Cunqueiro. As clases eran organizadas pola Asociación Arxentina de Fillos de Galegos –onde estaba tamén connosco Anisia Miranda e Xosé Neira Vilas- e dabamos recitais de poesía… Sempre lembro aquelas tardiñas dos ensaios en que levabamos para o intre do descanso todo tipo de pasteis e bebidas ao punto de que a Blanco Amor lle gustaba chamarlle a estas xuntanzas, “reuniones lírico-gastronómicas”.
Unha vez estando aquí en Auria –por usar o seu nome blancoamoriano- no ano 1963, díxome que lle tiraran as cartas do tarot e que voltaría definitivamente á terra; e así foi, dous anos despois…
Tiña anceios moi fondos para que isto, a volta a Galicia, se convertise en realidade… Pero non chegou a vivir plenamente satisfeito no regreso. Se cadra esperaba máis do que era posible ou se cadra o país, os seus intelectuais, non foron con el o xenerosos que debían… en calquera caso, merecer mereceu moito, polo seu traballo incansable e ilusionado xunto cos outros emigrantes e exiliados na diáspora para manter ergueito o facho da cultura galega e da lingua no lugar que non debeu perder endexamais.

En moitas tarefas participou: na fundación da AGUEA –Asociación Galega de Universitarios, Estudantes e Artistas-, na direccion das revistas Galicia do Centro Galego e do xornal do mesmo nome da Federación de Sociedades Galegas… e ben antes xa na fundación da revista “Terra” a semellanza do Nós de Ourense e baixo o maxisterio de Vicente Risco… Pero como home moderno, tivo audicións de radio desde a época dos anos trinta e foi padriño inaugural do programa La Voz de Galicia que dirixia meu pai e cuxo discurso de apertura, está no Arquivo Sonoro de Galicia, grazas ás xestións que o amigo Afonso Monxardín fixo para a tal fin, ata convencerme, hai xa ben de anos, en Bos Aires.
Xa sabedes que Blanco Amor dedicou unha parte moi importante da súa obra a escribir sobre o tema de Ourense, con novelas en galego e castelán. Unha delas, case descoñecida do grande público, La Catedral y el niño, é unha xoia e sería boa eleccion para vós, pois fai unhas acaidas descricións do Ourense antigo... Ou a Esmorga, ese húmido deambular marxinal pola cidade vella e arredores... ou A Xente ao Lonxe, nese agormar da sociedade contemporanea e da conciencia social nos inicios do XX... Ao mellor, entre os personaxes reais que cita, se pode atopar o nome dalgún dos vosos avós...

O seu talento era ilimitado para describir situacións e relatalas cunha prosa fascinante. Era creador con palabras e de palabras.
Cando ergueu da nada o Teatro Popular Galego, soubo que a filla do seu amigo Tacholas, ou sexa eu, estudaba na Escola de Belas Artes, e pediume que fixera a escenografía para as obras.... Eu tiña medo, pois sempre foi moi esixente... e un pouco rabudo. A pesar de todo, non podía negarme. E aceptou as miñas propostas e a montou de acordo ao proxecto, o que para min foi unha grande ledicia.

Unha tardiña do ano 1965, no Centro Galego de Bos Aires, atopeino especialmente ledo. Pergunteille e díxomo. Voltaba á terra para quedar. Despedímonos cun bico e apertas tensas. Non o vin nunca máis. Nunca estiven tan perto del como agora.
Eduardo, para ti esta lembranza da túa Clota, como gustabas de me chamar, coas saudades da Galicia de máis alá do mar e, se cadra, de máis alá do tempo.

A Nosa Terra reformada e a miña colaboración nesta nova etapa
(Imaxe: a que deseñou Francisco Leiro para o centenario)

Como todos vostedes saben xa, ANT empezou unha nova etapa, reformada, con melloras evidentes na súa presenza formal. E cun monográfico cheo de cousas de interese. Xan Carballa chamoume para colaborar nesta nova andaina e eu, que xa o fixen noutras (sobre todo nos primeiros anos), aceptei. De momento, cunha columna semanal: quizais con máis cousas, xa veremos. Velaí amiña primeira columna:

Contar historias
Sempre dicía que necesitaba contar historias para entender o mundo. E para entender as xentes que habitamos nese mundo. De feito, refugaba a retórica vacua de tantos discursos baleiros de ideas. E non entendía como os escritores, que por profesión se dedican a xogar coas palabras e crear historias, podían deixarse enredar pola linguaxe tecnocrática e intelectualizada dos congresos universitarios, por exemplo.
Non foi o seu caso. O seu foi o dominio da palabra e o pracer da conversa. A imaxe amable e en positivo dunha visión do país. Un galeguismo de realidades para facer florecer unha cultura, por riba dos dogmas e as teorías.
Falo de Carlos Casares. Pioneiro en tantas cousas. No xornalismo literario, dende os seus artigos en La Región dos anos 60 ata a súa columna “Á marxe” en La Voz de Galicia ata o día anterior á súa morte, tan traidora, en marzo do 2002. O Casares pioneiro na literatura xuvenil, que abriu portas e fiestras en tantos aspectos. O Carlos Casares creador de mundos propios en obras que son xa clásicos indelebles das nosas letras, dende Vento ferido a O sol do verán, pasando por xoias como Ilustrísima, Os escuros soños de Clío ou Deus sentado nun sillón azul, entre moitas outras. Ou marabillas como Un país de palabras, fóra de xénero, un diamante auténtico da palabra, que nos ensina máis sobre a literatura e o ser humano que todo un anaquel de ensaios. O Casares que estudou o país dende as súas biografías de alta divulgación (Vicente Risco, Otero Pedrayo, Curros, Sarmiento, etc.).
Todos lembramos o seu faladoiro garimoso, o pracer da conversa, a imaxinación desbordada, a palabra como terapia. Dende o día 10 de decembro un Coloquio reunirá en Ourense, convocados pola Fundación Casares e a Universidade de Vigo, a diversos especialistas para falar con rigor e amplitude da obra de Carlos Casares: agardemos que non se abuse da retórica nin da palabrería inútil. Oxalá ata se conte algunha historia: como de seguro desexaría Carlos.

A idade (cando os poetas falan dos vellos)

La edad
A veces pienso que algo se prepara.
Cada mañana veo en el espejo
Un hombre que me mira, un hombre viejo,
Un viejo que me mira cara a cara.

No le conozco, pero –cosa rara-
Me mira con sonrisa de conejo
Y me coge el cepillo, si le dejo,
Y se afeita en mis barbas, y no para.

Y no para y no para de imitarme.
No sé si es un actor o es un abuelo,
Un viejo actor que estudia bien mis gestos

O un abuelo que viene a consolarme.
Es más viejo que yo, ya es un consuelo,
Mi compañero de los ratos estos.

(Lorenzo Gomis)

P.S.: en Comentarios encontrarán tamén poemas sobre a senectude de Pero da Ponte, Afonso Eanes do Cotón, Fernando de Herrera, Quevedo, Rosalía de Castro, Celso Emilio Ferreiro, Pablo Neruda, Corneille, Kavafis: poden ampliar vostedes esta lista.

Na homenaxe a Blanco Amor, no cimiterio de San Francisco (texto de Gabriel Gavela, do IES As Lagoas)

Imaxe de V. Brauner, 1945.

E a cidade abríase aos ollos dos novos poboadores. Afillados dunha metrópole enfastiada de novas tendencias, non son máis que homes e mulleres sen outra pretensión que unha pequena reforma nas súas angueiras máis intrínsecas. A urbe porfíllaos debido a esa inercia estúpida de comprensión e solidariedade característica de pobos afeitos a migracións eternas. Pero esa aceptación trastórnase no intre mesmo da manifestación da identidade. Eis o porqué da exclusión do foráneo. Todo depende do teu devir como un elemento máis da cidade. Se aceptas os acordos xa supostos e argumentados, converxes xunto co resto dos habitantes sen problema ningún. Mais, de teres un espírito desbotado e unha actitude de rebeldía, escusas cismar en reflexións creativas e innovadoras, porque a cidade non permite excesos.

Dicía Blanco Amor: “Ourense apértame como un zapato ás xaponesas.” “É unha cidade con virtudes, pero están dispersas.” E non serven para nada, porque “Ourense non se propuxo facer positivas esas virtudes.” “Ourense non ten destino”.

Algo semellante comentaban os neoprovistas. Falaban da importancia da conciencia clara e esperta. Conciencia esperta. Afirmaba Blanco Amor, cal Sócrates en Atenas, que os deuses puxérano sobre Auria como un tabán sobre un nobre cabalo: para picala e mantela esperta. E morrendo o escritor, morría o espertar.

Dez átomos de carbono e oito de hidróxeno conforman a molécula de naftalina, veleno de couza presente en todas as asociacións culturais, en todas as honras a seres inexistentes. A política aprópiase da cultura, e a cultura colle forma de boneca inchable á que todo insigne persoeiro gostaría deleitar, mais remata desdeñada no silencio colectivo.

Falaba Blanco Amor nun seu artigo do ano 69, dun debuxo de Castelao no que aparecían dous homes conversando nunha rúa.
- Quen é ise? - dicíalle un ao outro.
- Non sei.
- Entón vámoslle a botar un homenaxe.

As homenaxes son actos da época feudal, que naceron das relacións de vasalaxe, mais quedaron embutidos como ritual das tribos máis selectas para gorentar aos homenaxeados que, normalmente, xa teñen sido relados polos bichocos da terra.

Ría Aaylah Assumpta, muller sahariana ideóloga do neoprovismo, das nosas estúpidas neuroses occidentais, das nosas bágoas superficiais, da nosa intelligentsia local rifándose a xenialidade, dos persoeiros que aproveitan a opacidade da cidade e propulsan a súa actitude prepotente.

“Unha tarefa intelectual non é unicamente monólogo e soidade”, sentenciou o Blanco Amor. E laiábase, asemade, da súa cidade. “Ourense e para min o que para os gregos a moira, a fatalidade, que persegue aos heroes ata acabar con eles”.

E aínda non morreu o conto, nin morrerá mentres as mentes sexan esféricas e cortadas en imperfectos cuarteiróns que os homes que gobernan a cidade comen gostosos canda un iogur un pouco de pan de Cea.

en poleiro alleo

(Imaxe: V.Brauner, surrealista rumano-francés, Trio, 1948)

Dos nomes das rúas: "Nomeantes", Bieito Iglesias (ECG 6 dec.)

Da realidade da emigración: "Emigrantes", Xavier Castro (GH. 7 dec.)

O milagre finés.

Pan por Pan venres 7 decembro. Imaxe: W.Bouguereau: Lección difícil.

Andamos os ensinantes cos dentes longos mirando cara Finlandia, que seica posúen a chave do milagre: os nenos fineses sempre os primeiros nos informes PISA de educación. Pois ben, unha mestra finesa, profesora na Costa do Sol, descubría onte o segredo dese milagre, segundo contaba onte en “El País”: profesores moi ben formados, todos licenciados en Pedagoxía e logo especializados noutra materia; coidado dos alumnos máis demorados; liberdade ós profesores para preparar como queiran as súas disciplinas; fincapé nos idiomas, nas materias científicas e artes; normas estritas no bo comportamento e nos bos modais; bastantes deberes para a casa, porque o traballo independente é importante; respecto de toda a contorna social ó labor profesoral. Pois, e se probásemos a copiar dos que funcionan mellor? Cursiños pedagóxicos intensivos en Finlandia: eu apúntome.