2 nov. 2009

A verdade do rumor
As lendas negras contra Fermín Bouza Brey
CARLOS CALLÓN (http://www.carloscallon.com/)
Galicia Hoxe, 02.11.2009

Fermín Bouza Brey é coñecido hoxe sobre todo pola súa obra poética, que forma parte dos currículos escolares, mais que é con frecuencia divulgada como fría por se salientar dela só o hiperformalismo de inspiración trobadoresca. Un segundo aspecto notorio de Bouza Brey, máis divulgado entre as persoas con sensibilidade pola cultura galega, son as súas inquedanzas humanísticas. Tivo un papel de investigador ao detalle e promotor do entusiasmo no estudo da historia de Galiza.
Hai uns anos, comecei a investigar sobre a súa vida e a súa obra e outros tres foron os elementos que me fascinaron. En primeiro lugar, que foi un dos máis firmes activistas da utilización do galego en todos os ámbitos. Conservamos a documentación que, como xuíz na República, ordenou imprimir en galego, así como a súa correspondencia monolingüe nos momentos máis difíciles do franquismo.
Outro trazo interesantísimo foi o seu papel como maxistrado na Estrada para salvar toda a xente que puido de ser paseada. Mentres aparecía en público como afín ao novo réxime, ordenaba deter por delitos comúns a persoas que, doutro xeito, serían asasinadas polos falanxistas. Unha estratexia silenciosa sobre a cal deitou luz Xoán Carlos Garrido Couceiro no seu documentario A derradeira lección do mestre.
Por último, mais en absoluto menos importante, estaba a cuestión da súa hipotética homosexualidade reprimida (estaba casado), mais pola que (tamén supostamente) fora perseguido. A cuestión mantíñase ao nivel dun rumor ou dunha lenda negra, no mellor dos casos só expresada por escrito a través de circunloquios ou insinuacións de escuridade e intimidade. Xa só iso me pareceu digno dunha investigación do maior interese para os estudos literarios: o funcionamento dese mecanismo homófobo que xebraba o que se explicaba nos manuais e a transmisión oral da que se consideraba "a verdade".
O rumor é máis espontáneo e, por tanto, recíbese como máis auténtico, aínda que non exista nada empírico que o sosteña. Cheguei así á conclusión de que estudar a dialéctica da opción sexual no campo literario, nomeadamente en épocas de forte heterosexismo, pode ofrecernos unha visión moi diferente do que sucede na realidade no campo.
Fermín Bouza Brey paréceme, nese aspecto, paradigmático. Lembremos: un escritor recoñecido na historia da literatura galega por ser o primeiro en publicar en libro unha obra neotrobadoresca. Iso é o que se pode achar nos libros de texto ou historias da literatura.
Mais, se atendermos a un coñecemento paralelo, o da rumoroloxía no campo da crítica literaria galega, veremos que se transmite esoutro coñecemento. Non só que Fermín Bouza Brey era homosexual, senón que se argumenta como proba que foi por iso que o destituíron como xuíz. Nunha reviravolta, sostense tamén que a cuestión non ten importancia para a literatura escrita con maiúscula e para a comprensión da súa obra. Isto é moi importante: dáselle unha dimensión de verdade do individuo á súa condición de homosexual, ao mesmo tempo que se lle nega a relevancia pública.
Malia o dito, parece doadamente constatábel que, se existía esa identificación de Bouza Brey como "homosexual", non só podería ter grande importancia para vermos as relacións de xénese histórico-biográfica das súas obras (o cripticismo erótico da Nao senlleira ou o masoquismo de Seitura poderían cobrar novos sentidos, igual que as mudanzas textuais atribuíbeis á autocensura), senón tamén para a súa recepción. Teñamos presente que nun (proto)sistema literario como era o galego da década de 50, o espazo público e o espazo privado conflúen, pois aínda que se quixese conseguir un amplo lectorado, o certo é que as condicións de proscrición fan que os escritores e as escritoras coñecesen o seu público, e viceversa.
Ademais, se Fermín Bouza Brey foi perseguido por homosexual, como afirman os tales rumores, o mero feito desta persecución determinaría moitas das decisións e dos sentimentos do individuo. Repárese, aliás, que non importa o que Bouza Brey era, senón como funcionaba o feito de que se pensase que era.
No seu caso, como antes sinalaba, é frecuente por parte da crítica o circunloquio ou o silencio: "razóns de tipo persoal", "incomprensións", "capítulo escuro da súa vida", "afectaba á estricta intimidade persoal", "aspectos (...) obscuros" etc. Sobre o proceso de finais dos anos 40 e comezos dos 50 que en teoría desembocou na súa expulsión da xudicatura e a súa descoberta como homosexual, o que sabemos de forma contrastada dise na fotobiografía coordenada por Antón Rodríguez López : "[En 1948] xa está tocado pola denuncia que, argumentando razóns persoais e de puritanismo moral da postguerra, se lle puxo. A denuncia foi meticulosamente orquestada polos seus propios compañeiros de Audiencia [refírese aos de Pontevedra], apoiados polos falanxistas que xa intentaran guindalo na Estrada e que, agora, ocupaban tamén importantes postos na administración de Pontevedra. No tribunal que avalía as acusacións presentadas testemuñan persoalidades afectas ó galeguismo e amigos íntimos de Don Fermín. Ninguén sae na súa defensa. El séntese "traicionado" e "afundido" nunha carta de 1949 a Álvarez Blázquez".
É crucial a este respecto o feito de que na década de 40 Celso Emilio Ferreiro compuxese unha cantiga de escarnio contra Bouza aludindo á súa homosexualidade. Estes versos circularon con profusión pola cidade do Lérez. Deles dei recollido algúns parcialmente, recitados de memoria por unha persoa que afirmaba que tivera o libelo nas súas mans.
A través de varias entrevistas persoais con diversos axentes do sistema literario galego actuantes nos anos 40, 50 e/ou 60 e vivos aínda a comezos do século XXI, puiden reconstruír tamén algunhas das lendas negras que circularon arredor de Fermín Bouza Brey no posguerra.
A primeira lenda negra é que Bouza Brey fora un espía nazi. Trátase da de menor circulación, mais en absoluto presentada como unha brincadeira. Carece de toda consistencia empírica, mais argumentaría en determinados entornos que se lle fixese o baleiro social.
A segunda versión, que circula como máis verídica, é que Bouza perdera a súa condición de xuíz tras verse sometido a un Tribunal de Honor. Hai variacións sobre o que aí puido acontecer: se o galeguista e político franquista Xosé Filgueira Valverde foi quen o denunciou ou se só actuou como testemuña contra Bouza.
Como "versión oficial", menos crida mais tamén con certo eco, está a idea de que fora expedientado polo seu compromiso político, a raíz dunha conferencia en Bos Aires. Mais tamén hai persoas que sosteñen que Bouza agudizou as súas mostras de compromiso nacionalista durante unha época para así poder ser expedientado por esta razón e que se lle dese menos credibilidade á cuestión homosexual. De feito, el chega a escribir varias cartas para reforzalo.
Sexa como for, o obxectivo á hora de estudar isto e reconstruír as relacións no campo literario na altura non é descartar hipóteses até dar coa "verdade". Porque todas elas, mesmo as que hoxe vemos como absurdas, funcionan como "verdades", que hai que explicar na súa xénese, na súa estrutura e, sobre todo, na súa función, porque foron e -mesmo no invisíbel-continúan a ser cruciais para entendermos que pasou e que pasa con Fermín Bouza Brey.

7 comentarios:

apicultor dijo...

Interesante e intelixente artigo, por certo.

Xosé M. González dijo...

No 1992 o Ano das Letras foi dedicado a Bouza Brey. Estaba eu daquela en comisión de servizo, nun equipo que traballaba en Lugo e adscrito á Dirección Xeral de Política Lingüística; no 1991 elaboraramos nós as Unidades Didácticas, editadas pola Xunta, sobre Cunqueiro, e o seguinte tocoulle a Bouza.

Por un determinado problema de compaxinación, as UD do 92 constitúen un galimatías notablemente desordenado, pero así e todo encóntrase a parte biográfica. Non se atopará nela referencia ningunha á homosexualidade, e ao ao respecto podo dar algunha explicación.

Eu souben aquel ano de tal cuestión; dábase como seguro que saíra da Maxistratura por iso, e que andaba un mozo (non sei de onde) polo medio. A sona de don Fermín era innegable, e relacionada con ela hai unha anécdota con Manuel María polo medio; a min chegárame inicialmente por outra vía, pero estou en que tamén lla escoitei a el mesmo, que con Pedro Luaces foi fonte oral fundamental de achega biográfica. O caso é que o igualmente mozo Fernández Teixeiro fora a Compostela certo día, estivera con Bouza Brey e deulle a noite na súa casa. Foi convidado a pasar alí a noite, cortés e insistentemente, e á negativa (non sei máis baseada en 'educación' ou en fama) opúxolle Bouza Brey o seguinte argumento, de expresión se non literal si moi aproximada: "Pode(s) quedar con confianza, que a porta do cuarto ten chave".

Aprendín moito sobre o poeta e erudito aquel ano. Pero esa dimensión da biografía foi estrita e explicitamente excluída; entre outros, xogou o argumento de que a súa esposa aínda vivía. Obviamente, a introdución está ben coxa. E eu non digo nada máis.

Falcatruán dijo...

Éxcelente artigo. Sería interesante clarexar ainda mais. Felicidades Sr. Callón

o mesmo, pero disimulando dijo...

Cando eu comecei a meocear con quen hoxe é a miña muller, se é que aínda ven sendo lexítimo a apelación a propiedade privada neste eido tan controvertido, sorprendinme moito cunha "coplilla" malévola, infamante, que, ignoro por qué vía chegou a ela, corría pola súa familia.

Vouna reproducir, sen outro ánimo que amosar ata que punto chegaba a forza do "rumor" ó que fai referencia continuada o articulista. Espero que ninguén pense que pode haber ningunha outra intención pola miña parte:

Ou, señor de Bouza Brey,
o que o mundo lle depara,
a vostede o ollo do cu,
cóstalle un ollo da cara.

Nunca pensei nestes vilísimos versos en ningún sentido, nin sequera os reproducín xamais de forma oral o escrita. Talvez aquí teñan xustificación.

NóS por Eire dijo...

Ben escrito, pero moito baralle, pouca clarificación, pouca chicha. Callón deberá falar coa xente máis próxima ao autor, entre os círculos da arqueoloxía, por exemplo ou da museoloxía. Se cadra así topa algo de luz. Pero sexa consciente de que non todo hai que airealo sempre.
E o Filgueira, non era o demo, xamais un delator, senón un cristián posibilista que tratou de salvar o salvable, como fixo creando o IPSEG para rescatar o rescatable do SEB, tivo na casa agochado un comunista.
Pregúntelle Callón a Ferro Ruibal que llo pode explicar.
Non xogue a enfant terrible. Pregunte. Escoite. Estude. Lea.

Saír do armario dijo...

Moita beatería hai aínda nos ambientes do "galeguismo cultural institucionalizado". Boa proba é o post precedente.

lobo neghro dijo...

Efectivamente. Os términos precisan de definición, senon non nos entendemos.

O término homosexual según a definición da sexoloxía sería inconpatible con ter muller e fillos.Ambas posibilidades son excluintes.

Tamén concordo con Nós por Eire que o artigo é confuso e da demasiadas voltas para non aclarar nada.